Το Truman Show στην εποχή της μετα-αλήθειας

Τι έχει να μας πει μια ταινία του ‘98 για ένα τόσο σύγχρονο φαινόμενο;

Το 2016 το Λεξικό της Οξφόρδης επέλεξε τον όρο “post-truth” σαν λέξη της χρονιάς και το περιέγραψε ως έναν όρο που σχετίζετε με περιστάσεις στις οποίες αντικειμενικά γεγονότα έχουν λιγότερη επιρροή στην διαμόρφωση της κοινής γνώμης συγκριτικά με συναισθήματα και προσωπικές πεποιθήσεις.

Γράφει ο Νίκος Πάττας

Η ταινία The Truman Show, του Peter Weir, προβλήθηκε στους κινηματογράφους στις 12 Νοεμβρίου του 1998 και παρουσίαζε έναν άντρα με το όνομα Truman (Jim Carrey) του οποίου όλη η ζωή παρακολουθείται και προβάλλεται σαν τηλεοπτική σειρά, δίχως αυτός να το γνωρίζει. Τι σχέση μπορεί να έχει όμως μια ταινία του 1998 με ένα τόσο σύγχρονο φαινόμενο όπως η μετα-αλήθεια;

Ξεκινώντας από τα βασικά, το post-truth δεν αποτελεί σε καμία περίπτωση σημείο των καιρών. Υπάρχει, ειδικά στον δημόσιο και πολιτικό διάλογο, από τις καταβολές του πολιτισμού μας. Ο φιλόσοφος και ιστορικός Yuval Noah Harari, υποστηρίζει ότι η “αλήθεια” δεν βρίσκεται σε πιο δυσμενή θέση συγκριτικά με το που βρισκόταν τους περασμένους αιώνες. Μάλιστα, σύμφωνα με τον Harari, η μετα-αλήθεια είναι μία τάση που πηγάζει από την βαθιά γονιδιακή δεξαμενή των homo sapiens. Εξελιχθήκαμε να δημιουργούμε ιστορίες και μετά να πιστεύουμε σε αυτές, όπως μύθους, θρησκείες και ιδεολογίες, οι οποίες βοηθούν στην συνεργασία και την ομαλή αλληλεπίδραση αγνώστων, μεταξύ τους, ανθρώπων. Ανέκαθεν, ο homo sapiens, προτιμούσε την δύναμη έναντι της αλήθειας και κατέβαλε πολύ περισσότερη ενέργεια και χρόνο στο να κυριαρχήσει στον κόσμο αντί να τον κατανοήσει. Όμως, αν και παρ’ ότι οι φανταστικές ιστορίες και τα μυθεύματα έχουν αποτελέσει εργαλεία επιβίωσης για το είδος μας εδώ και αιώνες, αυτό που σήμερα έχει αλλάξει είναι η πρόσβαση στην ενημέρωση και ο καταιγισμός πληροφοριών που σε μεγάλη πλειοψηφία αποτελούν προπαγάνδα, hoaxes και “εναλλακτικά γεγονότα” (alternative facts). Όταν τα σύνορα μεταξύ της πραγματικότητας και της φαντασίας γίνονται τόσο σαθρά, και το σύστημα δουλεύει ασταμάτητα με σκοπό να κατανοήσει τα τρωτά σημεία των ατόμων που καλούνται να θωρακιστούν από την λαίλαπα της παραπληροφόρησης, ένα εξελικτικό κατάλοιπο μπορεί να οδηγήσει στην υπονόμευση ενός πολιτισμικού οικοδομήματος.

Στο Truman Show παρακολουθούμε, όπως και όλος ο κόσμος της ταινίας, την απέλπιδα προσπάθεια του πρωταγωνιστή να δραπετεύσει από έναν κίβδηλο κόσμο όπου γεννήθηκε, μεγάλωσε, ερωτεύτηκε και ζει, φαινομενικά ευτυχισμένος. Η ουτοπία που έχει πλαστεί για να κρατάει τον Truman στην λήθη της, απαρτίζεται από ηθοποιούς, κρυμμένες κάμερες, τεχνητές θάλασσες και άλλα πολλά που κάνουν την πλαστότητα της δυσδιάκριτη έως ανύπαρκτη στα μάτια του άτυχου πρωταγωνιστή. Για να μπορέσει ο Truman να ξεφύγει θα πρέπει να δώσει σημασία σε ψήγματα και αστοχίες ενός αριστουργηματικά σταθεροποιημένου μηχανισμού. Όμως η ουτοπίες απαιτούν στασιμότητα σε έναν αέναα κινούμενο κόσμο και όταν η πραγματικότητα του Truman αγγίζει τα όρια μίας εντροπικής κατάρρευσης, έρχεται η ώρα της μεγαλοπρεπούς εξόδου του.

O Αμερικανός φιλόσοφος Daniel Dennett, σε μια συνέντευξη με την Βρετανίδα δημοσιογράφο Carole Cadwalladr, είπε ότι η ανθρωπότητα διανύει μια περίοδο επιστημονικού σκοταδισμού και αβεβαιότητας, που όμοιά της έχουμε να δούμε από τον μεσαίωνα. Σύμφωνα με τον Denett, η επιρροή των μεταμοντερνιστών φιλοσόφων είχε ως συνέπεια την άρνηση και τον κυνισμό απέναντι στην αλήθεια και τα γεγονότα μέσα από την αποδόμηση των πολιτισμικών βάσεων που είχαν δομηθεί από τους κλασσικούς και τους μοντερνιστές φιλοσόφους. Όμως ο μεταμοντερνισμός δεν αφαίρεσε από τα γεγονότα την σημασία τους. Αντίθετα, τα έθεσε υπό περαιτέρω μελέτη και αμφισβήτηση. Αν και σε μία πρώτη ανάγνωση φαίνεται ξεκάθαρα πως αυτή η στάση μπορεί να οδηγήσει οργανικά στην σύγχρονη post-truth εποχή, αξίζει να κοιτάξουμε λίγο βαθύτερα την ουσία του μεταμοντερνισμού.

Το ρεύμα του μεταμοντερνισμού ξεκίνησε στα μέσα του 20ου αιώνα στις τέχνες, την αρχιτεκτονική και την φιλοσοφία και ήταν έντονα επηρεασμένο από τα βαθειές κοινωνικές πληγές που είχαν αφήσει πίσω τους ο Β’ Παγκόσμιος και ο Ψυχρός Πόλεμος. Oι άνθρωποι είχαν χάσει την εμπιστοσύνη τους στις άρχουσες τάξεις, ήταν περίοδος έντονων αναταραχών αλλά και ραγδαίων επιστημονικών εξελίξεων. Η “αλήθεια” στην μεταμοντέρνα αφήγηση είναι κάτι ιδιαίτερα ρευστό και ευμετάβλητο, όπως άλλωστε, και ο ίδιος ο κόσμος. Η πραγματικότητα του ενός μπορεί να διαφέρει από του άλλου και να εξαρτάται από χρονικά αλλά και χωρικά όρια, ενώ τα θεμέλιά της οφείλουν να τίθενται συνεχώς και ανεξαιρέτως σε κριτική.

Ο Truman, αναμφίβολα ζει σε μια πραγματικότητα, εφόσον τα κτήρια, οι άνθρωποι και ο ίδιος έχουν υλική υπόσταση. Ο κόσμος όμως αυτός, είναι ένα επίπεδο μιας μεγαλύτερης πραγματικότητας την οποία ο Truman δεν είχε ποτέ την ευκαιρία να γνωρίσει. Καθώς αυτός μεγαλώνει, τα ψεγάδια της “κατασκευαστής αλήθειας” γίνονται όλο και εμφανέστερα και αυτός έρχεται στην άβολη θέση να τα παρατηρήσει ή να τα αμφισβητήσει. Μην ξεχνάμε πως ο Truman ζει ευτυχισμένος μέσα στην πραγματικότητά του. Έχει μια καλή ζωή, ανθρώπους που φαίνεται να τον αγαπάνε και κανέναν, φαινομενικό λόγο, να τα παρατήσει όλα και να “κυνηγήσει περιπέτειες”. Όμως αυτό είναι ένα μεγάλο κομμάτι της ιστορίας. Η ασίγαστη φλόγα του Truman για εξερεύνηση και περιπέτεια. Αναφέραμε πριν πως η ουτοπίες απαιτούν στασιμότητα, όμως ο κόσμος λατρεύει την αταξία. Σε μια ασταμάτητη μάχη ανάμεσα σε αυτά τα δύο στοιχεία, ο νους του ανθρώπου οραματίζεται ένα κρυστάλλινο ακίνητο μέλλον και η καρδιά του ποθεί την απόλυτη αποδόμηση και το χάος του αγνώστου. Όσο αυτά τα δύο υπάρχουν μέσα στον Truman, η πραγματικότητά του είναι αδύνατον να συνεχίσει να τον κρατάει στα δεσμά της, όσο δελεαστικά και να είναι.

Στην ταινία, ο πρωταγωνιστής γίνεται η καλύτερη εκδοχή μας. Κόντρα στο δέλεαρ της βολής του θα θέσει υπό αμφισβήτηση τα πάντα, θα αφήσει πίσω του κάθε τι που μέχρι τότε θεωρούσε αληθινό και στέρεο, θα βουτήξει στην πιο φουρτουνιασμένη θάλασσα για να καταλήξει στο τέλος μπροστά από μια πόρτα. Μία πόρτα στην άκρη του κόσμου που το εσωτερικό της είναι σκοτεινό και άγνωστο. Κόντρα ακόμα και σε αυτό τον φόβο του απόλυτου χάους ο Truman θα υποκλιθεί και θα διαβεί τον κατώφλι που θα τον οδηγήσει σε μια νέα πραγματικότητα. Πιο αληθινή; Ίσως και όχι. Όμως η αναζήτηση της αλήθειας είναι μια ιστορία που το τέλος της δεν έχει και ούτε θα γραφτεί ποτέ.

It is difficult to speak the truth, for although there is only one truth, it is alive and therefore has a live and changing face.

Franz Kafka

Νίκος Πάττας

Κινηματογραφικός συντάκτης

back to top

Comments

AGENDA

No event in the calendar
September 2020
Mon Tue Wed Thu Fri Sat Sun
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30