Ρατσισμός, διαφορετικότητα και… Disney

Animation διαφορετικών εποχών με κοινό άξονα.

Μια φράση που συνηθίζω να ακούω συχνά είναι η «Αν είναι δυνατόν, στον 21ο αιώνα ζούμε». Έτσι ξεκινά μια πρόταση συνήθως, σαν απάντηση, απένατι σε κάποιο ρατσιστικό φαινόμενο. Και πράγματι, είναι εντυπωσιακό αν σκεφτεί κανείς πως ο κόσμος μας προχωρεί αλλά τα μυαλά των ανθρώπων παραμένουν κολλημένα, σε εποχές πολύ μακρινές από την δική μας. Μια βόλτα στο δρόμο αρκεί για να καταλάβει κανείς πως η αποδοχή του διαφορετικού δεν αποτελεί, ούτε καν σήμερα, δεδομένη. Η τέχνη και στην περίπτωση μας πιο συγκεκριμένα ο κινηματογράφος δείχνει ιδιαίτερη ευαισθησία σε τέτοια ζητήματα, με την Ακαδημία μάλιστα να επικροτεί δημιουργίες με αντίστοιχο περιεχόμενο τα τελευταία χρόνια. Ούτε ο χὠρος των κινουμένων σχεδίων δεν μένει ασυγκίνητος φυσικά, έτοιμος να ευαισθητοποιήσει τις νέες ψυχές απέναντι σε τέτοια θέματα. Η Disney, ως η πιο αντιπροσωπευτική εταιρεία του συγκεκριμένου χώρου, έχει να περάσει πλήθος αντιρατσιστικών μηνυμάτων μέσα από τις δημιουργίες της.  Δύο χαρακτηριστικά της παραδείγματα, που θα μας απασχολήσουν και στην συνέχεια, αποτελούν η κλασική ταινία «Ντάμπο» αλλά και η πιο σύγχρονη της επιτυχία «Ζωούπολη».

Γράφει ο Δημήτρης Τάσκου

Στην πασίγνωστη γλυκιά ταινία του 1941, η πλοκή μας είναι λίγο-πολύ γνωστή. Ο Ντάμπο είναι ένα μικρό ελεφαντάκι ενός τσίρκου που έχει γεννηθεί με ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό. Έχει δύο μεγάλα αυτιά, ασύνδετα με το μέγεθος του. Όμως, θα ανακαλύψει πως αυτά είναι που τον κάνουν ξεχωριστό από τους υπόλοιπους. 

Ο μικρός μας φίλος γρήγορα θα καταλάβει πως ο κόσμος δεν είναι τόσο εύκολος. Από την πρώτη στιγμή που θα τον αντικρίσουν οι όμοιοι του, θα τον θεωρήσουν ντροπή για το είδος.  Είναι αυτοί που του δίνουν μια προσβολή για όνομα που θα τον συνοδεύει σε όλη του την ζωή (dumb=ηλίθιος). Μια πράξη που την συναντάμε συχνά σε μικρές πόλεις ή χωριά, οι χαρακτηρισμοί σε πρόσωπα δηλαδή με κάποιο ιδιαίτερο χαρακτηριστικό. Έτσι, η μητέρα του, η κυρία Τζάμπο, αναγκάζεται να τον απομακρύνει από όλους, μιας και από ότι φαίνεται δεν έχει θέση στον κόσμο τους. Όμως, όσο και αν κλειστούμε στον εαυτό μας, δεν γίνεται να τα αποφύγουμε όλα. Η κυρία Τζάμπο επιτίθεται σε ένα αγόρι που τραμπουκάριζε τον γιο της για τα περίεργα αυτιά του. Την κλείνουν λοιπόν σε κελί γιατί θεωρείται επικίνδυνη. Αυτή και όχι οι υπαίτιοι για την συμπεριφορά της. 

Ο Ντάμπο μένει ολομόναχος και απομονωμένος από όλους, αποτελώντας μάλιστα τον περίγελο του τσίρκου. Στο πλευρό του θα σταθεί ο ποντικός Τίμοθι, ο οποίος θα προσπαθήσει να τον βοηθήσει να αποκτήσει τον σεβασμό των μελών του τσίρκου μέσα από ένα επιτυχημένο νούμερο. Δυσκολεύονται όμως να το καταφέρουν. Ώσπου, μέσα από παράξενες συγκυρίες, θα ανακαλύψουν κάτι. Ο μικρός ελέφαντας μπορεί να χρησιμοποιεί τα αυτιά του ως φτερά και να πετάει. Εδώ είναι ξεκάθαρος ο ρόλος της φιλίας. Έχοντας δίπλα του άτομα που τον αγαπούν και τον στηρίζουν, μπόρεσε και τα κατάφερε. Πάντα μπορούσε να το κάνει αλλά μόνο με τον Τίμοθι δίπλα του μπόρεσε να το πιστέψει. Η φαινομενική αδυναμία του γίνεται η πηγή της δύναμης του. Αυτή του δίνει δύναμη και θέληση. Έχει κάτι ξεχωριστό από τους άλλους, όπως όλοι μας. Και έχοντας αυτό ως κεντρικό χαρακτηριστικό του εαυτού μας, μπορούμε και εμείς να πετάξουμε. 

Μια ίσως πιο ώριμη προσέγγιση στο φαινόμενο του ρατσισμού γίνεται στην ταινία «Ζωούπολη». Το βραβευμένο με Όσκαρ έργο μας ταξιδεύει σε μια εξελιγμένη κοινωνία ζώων όπου δρουν και συμπεριφέρονται όπως ακριβώς οι άνθρωποι. Κεντρική μας ηρωίδα η Τζούντι, ένας λαγός από την επαρχία όπου ονειρεύεται να γίνει αστυνομικός. Κάτι που για την κοινωνία της μοιάζει γελοίο και αδύνατο. Η ίδια όμως τα καταφέρνει και μεταφέρεται στην Ζωούπολη. Στην προσπάθεια της για αποδοχή και ίση αντιμετώπιση θα αναλάβει την υπόθεση ενός αγνοουμένου μαζί με τον Νικ, μια αλεπού μικροαπατεώνα.

Η κύρια και ίσως μοναδική προκατάληψη πριν δω την ταινία ήταν το πώς χρησιμοποιώντας ένα χιλιοπαιγμένο μοτίβο- ζώα που φέρονται σαν άνθρωποι- οι δημιουργοί θα μπορούσαν να δώσουν κάτι καινούργιο. Κι όμως, η χρήση του συγκεκριμένου μοτίβου όχι μόνο δεν μοιάζει αναίτια αλλά μέσα από αυτήν ξεπηδούν και οι θεματικές του έργου. Έχουμε μια κοινωνία όπου μπορεί και κρίνει από τα φυσικά χαρακτηριστικά κάποιου ποιος είναι και τι μπορεί ή δεν μπορεί να κάνει. Δεν παίζουν και τόσο μεγάλο ρόλο ο χαρακτήρας και οι ικανότητες ενός όντος. Άστοχες γενικεύσεις με αποτέλεσμα την εξαγωγή εύκολων συμπερασμάτων για το κάθε πλάσμα. Χαζοί οι λαγοί, πονηρές οι αλεπούδες. Όπως εμείς, για παράδειγμα, κρίνουμε με βάση την εθνικότητα, το φύλο, το θρήσκευμα, την σεξουαλικότητα κτλ.

Η Τζούντι, λοιπόν, θέλει από μικρή να γίνει αστυνομικός αλλά η κλειστή κοινωνία του χωριού της αρνείται να το δεχθεί, μιας και «οι λαγοί δεν κάνουν τέτοια». Την κρίνουν, επομένως, με βάση το φαίνεσθαι  και όχι το είναι. Έχουν προκύψει διάφορα στερεότυπα για κάθε είδος κι έτσι αναγκάζεται να τα κουβαλάει. H ίδια όμως τα καταφέρνει και γίνεται αστυνομικός στην Ζωούπολη,  εκεί όπου όνειρα εκπληρώνονται και η διαφορετικότητα γίνεται αποδεκτή από όλους. Ή τουλάχιστον έτσι νομίζει. Τονίζεται αρκετές φορές πως πρόκειται για την πρώτη λαγό αστυνομικό. Και ο Δήμαρχος φροντίζει να το πλασάρει ιδανικά. Δεν φαίνεται να πιστεύει ιδιαίτερα στην δύναμη της διαφορετικότητας και στην ισοτιμία όλων αλλά περισσότερο τον νοιάζει να διατηρήσει την καρέκλα του. Έτσι λοιπόν, μπορεί να υπάρχει θεσμική και νομική αλλαγή αλλά δεν πρόκειται να γίνει τίποτα αν δεν τις κάνουμε βίωμα μας.

Λύνοντας την υπόθεση, ανακαλύπτουν πως ο αγνοούμενος τους βρίσκεται κλεισμένος σε κελί μαζί με άλλα ζώα με εντολή του Δημάρχου. Όλα από την κατηγορία των αρπακτικών και όλα φέρονται σαν κανονικά ζώα που μπορούν να διαπράξουν εύκολα κίνδυνο. Και ο Δήμαρχος ως λιοντάρι φυσικά δεν θα μπορούσε να αφήσει να γίνει κάτι τέτοιο αντιληπτό από τον κόσμο. Τελικά, το μεγαλύτερο μέρος της κοινωνίας αρχίζει να στρέφεται ενάντια στα αρπακτικά και να θεωρεί κάθε πλάσμα του είδους επικίνδυνο. Το ίδιο φαίνεται να πιστεύει αρχικά και η Τζούντι, η οποία, παρόλο που βίωσε από μικρή τον ρατσισμό,  δεν έχει πετάξει κάθε προκατάληψη από πάνω της, όπως το γεγονός ότι οι αλεπούδες είναι επικίνδυνες. Δηλαδή όπως ανέφερα και παραπάνω, όλοι καταφεύγουν σε γενικεύσεις , βασιζόμενοι μονάχα σε ενδείξεις, χωρίς να έχουν κάποια απόδειξη. Γενικεύσεις που όλοι έχουμε κάποια στιγμή πέσει θύμα τους, έχοντας μια συγκεκριμένη γνώμη για κάποια κοινωνική ομάδα. 

Όμως, στο τέλος αποκαλύπτεται πως όλα ήταν σχέδιο της βοηθούς του Δημάρχου, μιας προβατίνας, η οποία επιθυμούσε όχι την ίση αντιμετώπιση σε όλα τα ζώα αλλά την υποβάθμιση των πιο δυνατών. Για αυτό και χρησιμοποιεί δηλητηριασμένα φυτά εναντίον των αρπακτικών μονάχα. Όμως, η χρήση τους από τον οποιονδήποτε θα τον μεταμόρφωνε σε «ζώο». Οπότε, εξαρτάται από την κοινωνία τι θέλει να δει και όχι τι ισχύει πραγματικά. Αυτό που διαπιστώνουμε τελικά είναι πως ο κόσμος μας δεν χωρίζεται σε ομάδες, ούτε σε στρώματα. Είναι μια αλληλεπίδραση ατόμων και χαρακτήρων.

Κι αυτά είναι ελάχιστα από τα πολλά παραδείγματα ταινιών με αντίστοιχο περιεχόμενο. Το ό,τι συνεχίζουν ακόμη να υπάρχουν, σημαίνει πως και η ίδια η κοινωνία συνεχίζει παρόμοιες συμπεριφορές. Δεν είναι απλά κινούμενες εικόνες στις οθόνες μας. Είναι μια αναπαράσταση του ίδιου μας του κόσμου, περιστατικών που περνάνε από δίπλα μας. Γιατί «μπορεί να εξελιχθήκαμε, αλλά στο βάθος παραμένουμε ζώα».

Δημήτρης Τάσκου

Κινηματογραφικός συντάκτης

back to top

Comments

marina diamonds 2019 breakroom athens

candlemass 2019 breakroom athens

lara fabian 2019 breakroom athens

deerhunter 2019 breakroom athens

AGENDA

No event in the calendar
December 2019
Mon Tue Wed Thu Fri Sat Sun
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31