Κινηματογραφικός Σουρεαλισμός 101

Η αβάσταχτη ελαφρότητα του νυκτομορφισμού.

Τι κοινό μπορεί να υπάρχει ανάμεσα σε έναν γκάνγκστερ-λάτρη του αζώτου, σε ένα κομμένο αυτί, και στην πλήρη ανοικοδόμηση του Αμερικανικού ονείρου; Μέσα στην πραγματικότητα την οποία ζούμε και αντιλαμβανόμαστε, απολύτως τίποτα. Όμως ας ξεφύγουμε από αυτό που βλέπουμε, ας πάμε πέρα από αυτό που αντιλαμβανόμαστε, και πάνω από όλα ας πάψουμε για μια στιγμή να βρισκόμαστε μέσα στην δική μας πραγματικότητα, ή ακόμη καλύτερα, ας πάψουμε να βρισκόμαστε σε οποιαδήποτε πραγματικότητα. Τότε, και μόνο τότε, θα μπορέσουμε να βυθιστούμε στον αλλόκοτο κόσμο του σουρεαλισμού, να απολαύσουμε την περίεργη γοητεία του και ίσως να προσπαθήσουμε να τον κατανοήσουμε. Στην περίπτωση ενός σουρεαλιστικού έργου όμως, η κατανόηση του είναι το τελευταίο πράγμα που θα έπρεπε να μας απασχολεί.

Γράφει ο Αλέσσιο Γκούτζιος

Προτού όμως ασχοληθούμε μαζί του, ας κάνουμε μια μικρή ιστορική αναδρομή. Ο σουρεαλισμός είναι ένα ευρέως γνωστό καλλιτεχνικό κίνημα του 20ου αιώνα, το οποίο άγγιξε μεγάλο εύρος των τεχνών, όπως μουσική, θέατρο και εικαστικές τέχνες πριν αποκτήσει έναν ισχυρό δεσμό με τον κινηματογράφο. Αναπτύχθηκε στον μεσοπόλεμο, ξεπηδώντας απ’ το Ντανταϊσμό, από όπου έλαβε και τα κύρια γνωρίσματα του, με κύριο στόχο να κοντράρει και να αντιταχθεί σε όλα τα καλλιτεχνικά κινήματα της εποχής εκείνης, στα οποία κυριαρχούσε η λογική σκέψη, ασπαζόμενος τις φρουδικές θεωρίες περί υποσυνείδητου. Την εμφάνιση του στην 7η τέχνη έκανε στις αρχές του 1920, στο Παρίσι, όπου γυρίστηκε και η πρώτη, κοινώς αναγνωρισμένη ως σουρεαλιστικό δημιούργημα, ταινία, “La Coquille et le Clergyman”.

Ο σουρεαλισμός αποτελεί μια πολύ ιδιαίτερη και παράδοξη κινηματογραφική προσέγγιση. Ο κύριος τρόπος με τον οποίο καταφέρνει να παραδώσει ένα μήνυμα ή ένα συναίσθημα στον θεατή, είναι μέσα από την τεχνική του νυκτομορφισμού, δημιουργώντας δηλαδή μια εικόνα που ο νους δεν μπορεί εύκολα να κατανοήσει, επενδύοντας έτσι περισσότερο χρόνο και ενέργεια στην προσπάθεια κατανόησης της, αποτυπώνοντας τελικώς την εικόνα αυτή με ανεξίτηλο τρόπο στο μυαλό του. Η αισθητική του βασίζεται στην δημιουργία ενός θαμπού, μη ξεκάθαρου διαχωρισμού μεταξύ πραγματικού και φαντασιακού, ενώ ο θεατής φτάνει πολλές φορές σε σημείο να αναρωτιέται αν όσα παρακολουθεί συμβαίνουν πράγματι, ή είναι όλα ένα όνειρο.

Εδώ λοιπόν πρέπει να υπάρξει και μια σκληρή συνειδητοποίηση. Σε αντίθεση με τα περισσότερα είδη κινηματογραφικών κινημάτων και δημιουργιών, οι σουρεαλιστικές ταινίες δεν είναι για όλους. Επειδή όμως ήδη σας ακούω να ξεφωνίζετε «τι μας λέει μωρέ ο φαντασμένος χιπστεράς» , θα εξηγήσω ευθύς αμέσως τι ακριβώς εννοώ, καθώς η δήλωση αυτή δεν είναι με κανέναν τρόπο αρνητική -κάθε άλλο. Εξαιτίας  λοιπόν της προαναφερθείσας ιδιαιτερότητας που τις χαρακτηρίζει, οι ταινίες αυτές είναι εξαιρετικά «βαριές» και σε πολλές περιπτώσεις δύσπεπτες για τον μέσο θεατή. Έχοντας πολλές φορές μια πλήρη έλλειψη ξεκάθαρης ιστορίας ή πλοκής, ή υστερώντας εντελώς σε λογική συνέχεια και συνοχή στις εναλλαγές των σκηνών και του σεναρίου, οι σουρεαλιστικές ταινίες μπορεί πολλές φορές να προκαλέσουν την σύγχυση ενός μη εξοικειωμένου θεατή, με αποτέλεσμα να δημιουργήσουν μια όχι και τόσο ευχάριστη εμπειρία. Θα αναρωτιέστε τώρα, μα αφού οι σουρεαλιστικές ταινίες κατέχουν  τόσα αρνητικά γνωρίσματα, ποιος είναι ο λόγος να προτιμήσω ένα τέτοιο δημιούργημα αντί να παρακολουθήσω κάτι που έχει αρχή, μέση, τέλος και ένα ξεκάθαρο περιεχόμενο; Σε αυτό το ερώτημα λοιπόν θα απαντήσω, παραθέτοντας την προσωπική μου εμπειρία.

Όταν βρίσκομαι «αντιμέτωπος» με μια σουρεαλιστική ταινία, αυτό που μου αρέσει να σκέφτομαι είναι πως το δημιούργημα που πρόκειται να παρακολουθήσω δεν είναι απλώς μια ταινία, αλλά είναι κάτι διαφορετικό, σαν ένα πάζλ, και πίσω από τον παραλογισμό της, πίσω από την έλλειψη κάθε λογικής συνοχής, κρύβεται μια μάλλον πιο ξεκάθαρη ιστορία ή νόημα. Βλέποντας λοιπόν μια τέτοια ταινία για πρώτη φορά, θα παρατηρήσουμε πως κάθε σκηνή ή περιστατικό μέσα στην ταινία αποτελεί ένα κομμάτι αυτού του παζλ και θα μπορέσουμε να συλλέξουμε αρκετά από τα στοιχεία που το επιμερίζουν, τα οποία μπορεί να μας δώσουν μια αρχική εικόνα του τι ακριβώς συμβαίνει, αφήνοντας όμως πληθώρα κενών θέσεων. Εκεί λοιπόν είναι που ξεκινά η μαγεία του σουρεαλισμού. Με κάθε επόμενη φορά που θα παρακολουθήσουμε την ταινία που επιλέξαμε, θα αρχίσουμε να ανακαλύπτουμε ολοένα και περισσότερα κομμάτια του πάζλ μας, άλλοτε κρυμμένα σε ξεκάθαρα σημεία όπως ένα αντικείμενο το οποίο αγνοήσαμε ή ένα πλάνο που δεν παρατηρήσαμε  αρκετά, και άλλοτε κρυμμένα σε πιο περιζήτητες κρυψώνες, όπως μια ιδιαιτερότητα στον φωτισμό μιας σκηνής, μια ιδιορρυθμία σε κάποια επιλογή μουσικής υπόκρουσης ή ακόμη και μια ιδιόμορφη επιλογή λέξεων σε κάποιο διάλογο. Το πραγματικά σπουδαίο του σουρεαλιστικού κινηματογράφου όμως, είναι πως το προαναφερθέν πάζλ, δεν έχει έναν ξεκάθαρο τρόπο συναρμολόγησης. Κάθε άλλο, είναι πλήρως στο χέρι, και στην σκέψη φυσικά του εκάστου θεατή να βάλει τα κομμάτια στις θέσεις που ο ίδιος αντιλαμβάνεται, να δώσει την δική του ξεχωριστή μορφή και εξήγηση σε αυτό που παρακολουθεί, και τελικώς, η εικόνα που θα χτιστεί στο μυαλό του, να είναι διαφορετική από κάθε άλλη.

Κλείνοντας λοιπόν τον μικρό μου παραλογισμό περί σουρεαλισμού, θα έλεγα πως με πληθώρα καλλιτεχνών όπως τον κύριο David Lynch, τον Daren Aronofsky, ή και παλαιότερους δημιουργούς όπως Luis Bunuel ή τον  Fernando Arrabal, τα «παζλ» που έχουμε στην διάθεση μας είναι αμέτρητα, το ένα πιο ξεχωριστό από το άλλο, τα οποία αναμένουν μόνο να μετατραπούν στην δική μας προσωπική σύνθεση.

Αλέσσιο Γκούτζιος

Κινηματογραφικός συντάκτης

back to top

Comments

bazooka victim of society banner gagarin breakroom banner

AGENDA

February 2018
Mon Tue Wed Thu Fri Sat Sun
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28