Separating (or not) the art from the artist: Η περίπτωση του Michael Jackson

Αναλύοντας ένα ντοκιμαντέρ και τις συνέπειες αυτού. 

Το ντοκιμαντέρ για τον Michael Jackson είχε πετύχει το σκοπό του πριν καν κυκλοφορήσει. Να μιλάνε όλοι γι’ αυτό και να σπεύδουν να αφορίσουν τον βασιλιά της ποπ από τα ραδιόφωνα, τις τηλεοράσεις και τις μνήμες τους. Παράλληλα, άπαντες έσπευσαν να δηλώσουν πως το ντοκιμαντέρ απλά προβάλλει αυτό που όλοι υποψιάζονταν για χρόνια. Και αυτό έκανε.

Δυστυχώς ή ευτυχώς, το ντοκιμαντέρ αποδείχθηκε πολύ πιο σκληρό απ’ όσο θα περίμενε κανείς. Οι περιγραφές είναι ανατριχιαστικές και είναι αλήθεια πως όλοι μας, ανεξαιρέτως, νιώθαμε πως κάτι περίεργο συνέβαινε μέσα στη Neverland. Και συνέβαινε. Πολλοί αναρωτήθηκαν «γιατί τώρα;». Γιατί τα δύο θύματα περίμεναν τόσα χρόνια για να μοιραστούν τις φρικιαστικές τους εμπειρίες. Θεωρώ πως η απάντηση είναι η ίδια με τις περιπτώσεις του Harvey Weinstein, του Kevin Spacey, του Woody Allen, του Klaus Kinski και πολλών άλλων. Γιατί όλα τα θύματα περίμεναν από κάποιον να κάνει την αρχή. Κάποιον να βγει και να μιλήσει. Κάποιον που να έχει το θάρρος. Και άπαξ και αυτό συνέβη, υπήρξε μία αλυσιδωτή αντίδραση.

Γράφει ο Νίκος Παπανικολάου

Κάποιοι θα πουν πως η περίπτωση του Michael Jackson είναι διαφορετική για έναν βασικό και απλό λόγο: Είναι νεκρός και ως εκ τούτου δε μπορεί να υπερασπιστεί τον εαυτό του. Και έχουν δίκιο. Ωστόσο, υποθέτοντας πως ουδέποτε συνέβη κάποια σεξουαλική παρενόχληση σε κάποιο από τα δύο θύματα, ουδείς δε μπορεί να αμφισβητήσει το γεγονός πως δύο νεαρά αγόρια περνούσαν μερόνυχτα στο σπίτι του Michael Jackson με την έγκριση των γονιών τους. Αυτό από μόνο του εγείρει υποψίες. Ωστόσο με τον Michael Jackson νεκρό, δε μπορεί να στοιχειοθετηθεί υπόθεση, καλώς ή κακώς. Αυτό που μπορεί να γίνει είναι να καταστραφεί η φήμη του και να καταρρακωθούν οι πωλήσεις των άλμπουμ του. Δύο πράγματα που παραμένουν ακόμη υψηλά, μία δεκαετία μετά το θάνατο του.

Και εκεί δημιουργείται ο πόλεμος. Και η διαφωνία. Οι μεν fans του Jackson δεν πιστεύουν το παραμικρό από την ιστορία και δηλώνουν περίτρανα πως το είδωλο τους είναι αθώο. Οι δε «ουδέτεροι» σπεύδουν να τον σταυρώσουν και να αφαιρέσουν τα τραγούδια του από όλες τις playlists προσπαθώντας με κάθε τρόπο να ξεχάσουν την ύπαρξη τους. Ωστόσο είναι αυτό η λύση; Πρέπει να ξεχαστεί κάτι που έγινε; Είτε αυτό είναι οι σεξουαλικές κακοποιήσεις του Michael Jackson, ως άνθρωπος, απέναντι σε αυτά τα δύο ανήλικα παιδιά, είτε η σαφέστατη επιρροή του Michael Jackson, ως καλλιτέχνης, στην ποπ μουσική και στους μετέπειτα superstars που ακολούθησαν τα βήματα του.

Όμως πόσο εύκολο είναι να διαχωρίσεις τον άνθρωπο από τον καλλιτέχνη και το αντίστροφο; Πως μπορείς να συνεχίζεις να θαυμάζεις έναν καλλιτέχνη όταν ως άνθρωπος έχει προβεί σε φρικαλέες πράξεις; Και τελικά, ο αποκλεισμός του από τα ραδιόφωνα είναι υποκριτικός ή όχι;

«Ενδέχεται την ύπαρξη του Michael Jackson να την αντιλήφθηκα πρώτη φορά εξαιτίας κάποιας είδησης για την προσωπική του ζωή και όχι για τη μουσική του –τόσο συνυφασμένη υπήρξε πάντα η παρουσία του στα ΜΜΕ με τη σκανδαλολογία και το κουτσομπολιό. Οι πλαστικές εγχειρήσεις, το ξάσπρισμα του δέρματός του, το ότι κρέμασε το μωρό παιδί του στο κενό από ένα μπαλκόνι ξενοδοχείου –η λίστα είναι ιδιαίτερα μακρά,» δηλώνει ο Μιχάλης Τσαντίλας, συντάκτης του Avopolis.gr, τραγουδοποιός και blogger στο Δέντρο Μοναχό.

«Το ζήτημα της παιδοφιλίας, βέβαια, είναι άλλης κλίμακας και αναμενόμενα οδήγησε στη σταδιακή αποκαθήλωση του ειδώλου. Η σκιά αυτή αιωρείται επίμονα πάνω από το όνομα του Jackson για τρεις δεκαετίες τώρα και προσωπικά το έβρισκα πάντα πιθανό να ισχύει. Σε κάθε περίπτωση, δεν θα μπορούσε να είναι «φυσιολογικός» ένας άνθρωπος που κατά την παιδική του ηλικία καταπιέστηκε αφόρητα από τον πατέρα του και που βρισκόταν συνεχώς υπό τον μεγεθυντικό φακό των μέσων και της κοινωνίας. Αυτή η πίεση τον μετέτρεψε σε έναν εξωπραγματικό καλλιτέχνη, από τον ιδρώτα του οποίου τρώει ακόμα ψωμάκι πολύς κόσμος, αλλά, δυστυχώς, και σε έναν «εξωπραγματικό» άνθρωπο,» συμπληρώνει.

Ωστόσο θεωρεί πως η τέχνη πρέπει να συνεχίσει να προβάλλεται αν και εφόσον αυτή δεν απεικονίζει ή δεν προπαγανδίζει κάτι που είναι ανήθικο ή προσβλητικό. Είτε αυτό είναι ταινίες, είτε μουσική, είτε ένας πίνακας.

«Δεν θα συνέχιζα να απολαμβάνω τα τραγούδια του Jackson αν διαπίστωνα ότι μέσω αυτών προπαγανδίζονταν απόψεις που δεν συνάδουν με την ηθική μου. Όμως κάτι τέτοιο, απ’ όσα αντιλαμβάνομαι, δεν συνέβη ποτέ. Τώρα που, με αφορμή το Leaving Neverland, ξανασηκώθηκε σκόνη γύρω από την περίπτωσή του, έβαλα να ξαναδώ διάφορες εμφανίσεις του (όπως εκείνη στα 25χρονα της Motown) και η ανατριχίλα επέστρεψε άθικτη. Βρίσκω, λοιπόν, βλακώδη και ανέξοδο τον αποκλεισμό των τραγουδιών του από διάφορα ραδιόφωνα»

Ωστόσο, πιστεύει πως κανείς δεν πρέπει να χαριστεί στον Michael Jackson για τα όσα έκανε στην προσωπική του ζωή, ανεξάρτητα με το πόσο σπουδαίος καλλιτέχνης υπήρξε.

«Ναι, να ειπωθούν όλα όσα πρέπει να ειπωθούν για την προσωπική του ζωή και να στηλιτευθεί όπως πρέπει το θέμα της παιδοφιλίας, που αποτελεί, άλλωστε, φλέγον πρόβλημα για την κοινωνία μας. Όχι, όμως, να πετάξουμε εξαιτίας της και τη μεγάλη συμβολή του καλλιτέχνη στο τραγούδι, στον χορό, στη μόδα. Είναι ευκαιρία να ξαναδούμε το ζήτημα της θεοποίησης του προσώπου Michael Jackson (γιατί κάτι τέτοιο απαίτησε το γύρισμα των γραναζιών της βιομηχανίας –όχι μόνο της μουσικής), και να καταλάβουμε ότι ο απόλυτα συνεπής/συνεκτικός/αγαθός άνθρωπος είναι κάτι που πολύ σπάνια απαντάται στην πραγματική ζωή. Κάτι τέτοιο αποδεικνύει η παιδοφιλική τάση του Jackson, αλλά και η μηδενιστική τάση των κατηγόρων του.»

Οι περισσότεροι που έσπευσαν να υπερασπιστούν το Michael Jackson, πιθανότατα το έκαναν για να προστατεύσουν την μουσική του και όχι τον ίδιο. Τουλάχιστον αυτό θέλω να πιστεύω. Και αν στη θεωρία είναι απλό να διαχωρίζεις αυτά τα δύο πράγματα, πως μπορείς να το κάνεις όταν έχεις ακούσει τις περιγραφές των δύο θυμάτων στο ντοκιμαντέρ; Μήπως η άγνοια είναι ο συνδετικός κρίκος; Μήπως πρέπει κανείς να αγνοήσει τα όσα ακούστηκαν και λέχθηκαν για να συνεχίσει να ακούει τη μουσική του Jackson; Και αν το κάνει, τελικά μήπως είναι, υπό μία έννοια, συνένοχος σε αυτές τις πράξεις;

«Ποτέ δεν υπήρξα μεγάλη φαν του Michael Jackson. Λίγες μέρες όμως αφού βγήκε το Leaving Neverland, διάβασα γι αυτό και μου κινήθηκε αμέσως η περιέργεια να το δω. Έμεινα σοκαρισμένη παρακολουθώντας τις περιγραφικές μαρτυρίες των δυο αντρών, αν και ταυτόχρονα δεν μου έκαναν μεγάλη εντύπωση οι κατηγορίες. Μεγαλώνοντας, δεν τον πρόλαβα στα πολύ πάνω του, και θυμάμαι να τον μαθαίνω κυρίως από τα σκάνδαλα και τις δίκες που έδειχνε στην τηλεόραση. Δεν πιστεύω πως έχει νόημα να συζητήσουμε το αν ο Michael Jackson ήταν ή δεν ήταν παιδόφιλος και αν είχε ασελγήσει σε παιδιά. Παρ’ όλο που γνωρίζω πως η δικαστική εξουσία  δεν κρίνει πάντα αμερόληπτα, (και μάλλον τις περισσότερες φορές) πιστεύω πως δεν μπορεί να γίνεται η απόδοση δικαιοσύνης από τον λαό. Δεν πιστεύω πως είναι περισσότερο δημοκρατικό το να παίρνει ο καθένας τη δικαιοσύνη στα χεριά του, να σκοτώνει και να καταδικάζει από εκδίκηση όποιον τον ενοχλεί,» λέει η Δάφνη Λάζου των Daphne and The Fuzz.

«Σίγουρα θα έπρεπε να έχει γίνει μια πιο διεξοδική δική όσο ο Michael Jackson ζούσε. Το να σταματήσει να παίζεται η μουσική του αυτή τη στιγμή μου φαίνεται χωρίς κανένα νόημα και υποκριτικό. Αδιαμφισβήτητα άφησε το στίγμα του στην ιστορία της μουσικής είτε μας αρέσει η μουσική και η προσωπικότητά του είτε όχι. Ο καθένας έχει το δικαίωμα να θέλει ή να μην θέλει να ακούσει τη μουσική του. Να πιστέψει γι’ αυτόν ότι θέλει: από το ότι ήταν το χειρότερο τέρας ή ο πιο καλοκάγαθος άνθρωπος.  Αδιαμφισβήτητα  οι ραδιοφωνικοί σταθμοί είναι ιδιωτικές επιχειρήσεις και έχουν το δικαίωμα να παίζουν ό,τι θέλουν και, όπως αποκλείουν πολλές μουσικές από το πρόγραμμα τους για τους λόγους τους (αισθητικής, μάρκετινγκ, οικονομικά συμφέροντα), μπορούν να αποκλείσουν και τον Michael Jackson. Όμως δεν πρέπει να ξεχνούν ότι το ραδιόφωνο είναι ένα μέσο ενημέρωσης, που διαμορφώνει πολύ κόσμο και η "απαγόρευση" συγκεκριμένων κομματιών είναι μια μορφή λογοκρισίας. Τα τελευταία χρόνια η δύναμη που έχει δώσει το διαδίκτυο και η παγκοσμιοποίηση στον απλό κόσμο μπορεί να δείχνει δημοκρατική, όμως πολλές φορές οδηγεί σε αντίθετα αποτελέσματα. Πολλές φορές οι πιο σφαιρικές και πολύπλευρες απόψεις ακούγονται λιγότερο από τις ακραίες και φανατισμένες. Γιατί απλά ο φανατισμένος θα πει τη γνώμη του χωρίς δεύτερη σκέψη και κάποιο φιλτράρισμα, ενώ η άλλη γνώμη θέλει χρόνο και μελέτη για να διατυπωθεί.»

Αυτός ακριβώς ήταν και ο λόγος που δεν σπεύσαμε εξαρχής να αναλύσουμε την περίπτωση του Michael Jackson. Όπως σωστά είπε η Δάφνη, προτιμήσαμε να πάρουμε μία απόσταση και να δούμε το γεγονός πολύπλευρα, βάζοντας στην εξίσωση και τις αντιδράσεις του κόσμου, καλές και κακές. Ζούμε σε μία εποχή που τα διαδικτυακά δικαστήρια τείνουν να έχουν μεγαλύτερη δύναμη από τα ποινικά δικαστήρια. Και χωρίς να θέλουμε να αθωώσουμε τον Michael Jackson ή να αμφισβητήσουμε τα θύματα, πως τελικά μπορεί να λειτουργήσει η δικαιοσύνη σήμερα; Και, κυρίως, πως φτάσαμε στο σημείο να καταδικάζουμε εις θάνατο, έστω και καλλιτεχνικό, ανθρώπους των οποίων η δίκη δεν έχει καν ξεκινήσει.

«Ο καλλιτέχνης θα έπρεπε να διαχωρίζεται από το έργο του, τουλάχιστον ως το σημείο που μια "προβληματική" προσωπικότητα δεν επηρεάζει το ίδιο το έργο. Για παράδειγμα όσο τα κομμάτια του MJ δεν υμνούν την παιδοφιλία. Και πάντα μέχρι το σημείο που δεν ενοχλεί τον καθένα. (Όσο ο καθένας ξεχωριστά δεν βλέπει στους στίχους του MJ αναφορές στις σχέσεις του με τα μικρά αγόρια). Για μένα προσωπικά αυτός ο διαχωρισμός δεν είναι πάντα εύκολος αφού τελικά η προσωπικότητα των καλλιτεχνών είναι αυτή που με τον έναν ή τον άλλο τρόπο διαμορφώνει το έργο τους. Η επιλογή όμως θα πρέπει να ανήκει στους ακροατές. Όσο και αν δεν θέλω να χρησιμοποιήσει ποτέ ξανά οποιοσδήποτε τη δύναμη, τη φήμη και τα χρήματά του για να εκμεταλλευτεί και πιθανότατα να βλάψει άλλους, άλλο τόσο δεν πιστεύω ότι πρέπει να διαγράφονται από την ιστορία και να ξεχνιούνται καλλιτεχνικά έργα. Η ιστορία δεν πρέπει να ξεγράψει τον Michael Jackson. Η μουσική του πρέπει να συνεχίσει να ακούγεται εν γνώσει μας των κατηγοριών που τον βαραίνουν και εν γνώσει του πόνου που προκάλεσε στους δυο άντρες, όπως οι ίδιοι καταθέτουν στο ντοκιμαντέρ. Η αλήθεια δεν πρέπει να κουκουλώνεται και η τέχνη δεν πρέπει να ξεχνιέται.» θα συμπληρώσει η Δάφνη.

Σε μία συζήτηση μου με τον John ORourke, ιδρυτή του μουσικού περιοδικού Clash Magazine, μου είπε πως «δε μπορείς να αρνηθείς την επιρροή που ασκεί η μουσική του, σε συνεργασία με παραγωγούς και δισκογραφικές. Πιστεύω πως καλλιτέχνης και τέχνη μπορούν να διαχωριστούν. Επίσης νομίζω πως και ο ίδιος ήταν θύμα σεξουαλικών επιθέσεων από πολύ μικρός. Η οικογένεια του το αναγνώρισε αυτό και είναι, πραγματικά, ένα πολύ θλιβερό τέλος στο τεράστιο ταλέντο του. Ωστόσο δεν εθελοτυφλώ στο προφανές ζήτημα. Ότι το να παίζεις τη μουσική του είναι αμφιλεγόμενο για όλους τους λάθος λόγους. Πιστεύω πως θα υπάρξει λιγότερο airplay ως συνέπεια των πράξεων του, ανεξάρτητα από το πως θα μπορούσε να αποδοθεί δικαιοσύνη με διαφορετικούς τρόπους».

Πιστεύοντας σε μία δημοκρατική κοινωνία και στην απουσία λογοκρισίας, η επιλογή του αν θα πρέπει να ακούγονται κομμάτια του Michael Jackson ή όχι, θα πρέπει να ανήκει στους ακροατές και μόνο. Παράλληλα, πιστεύοντας στη δικαιοσύνη θεωρώ πως θα έπρεπε αυτή να αποφασίζει αν κάποιο είναι αθώος ή όχι. Και με βάση την τελική απόφαση, να αποφασίσουμε και εμείς. Φυσικά, ο καθένας είναι ελεύθερος να πράξει όπως θέλει. Να ακούσει ή να μην ακούσεις τα κομμάτια του Michael Jackson, να συμφωνήσει ή να διαφωνήσει με το κείμενο αυτό. Άλλωστε, ο σκοπός μας δεν είναι αυτός. Ο σκοπός μας είναι να υπάρξει ένας προβληματισμός. Χωρίς φωνές, χωρίς αναθεματισμούς, χωρίς καταδίκες. Το ποια θα είναι η κατάληξη αυτού του προβληματισμού, το γνωρίζει ο καθένας προσωπικά. Ξεκάθαρα, είναι φοβερά δύσκολο να συνειδητοποιείς πως το μουσικό σου είδωλο έχει προβεί σε τέτοιες πράξεις. Και σίγουρα θέλει χρόνο μέχρι να αποφασίσεις πως θα το διαχειριστείς, ακόμη κι αν ζούμε σε μία εποχή που ο χρόνος είναι πολυτέλεια και οι καταδίκες είναι θέμα δευτερολέπτων και likes. 

Νίκος Παπανικολάου

Αρχισυντάκτης

back to top

Comments

marina diamonds 2019 breakroom athens

candlemass 2019 breakroom athens

lara fabian 2019 breakroom athens

deerhunter 2019 breakroom athens

AGENDA

No event in the calendar
November 2019
Mon Tue Wed Thu Fri Sat Sun
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30