Μήπως είναι καταστροφικός ο διαχωρισμός του καλλιτέχνη από το έργο του;

Μια άποψη για τις πολλές απόψεις και τα πολλά που συμβαίνουν.

Με αφορμή τη σωρεία κατηγοριών περί σεξουαλικών παρενοχλήσεων ήρθε πάλι στην επιφάνεια μια ερώτηση που όσες φορές και να απαντηθεί, μάλλον δεν είναι αρκετές για να σταματήσει να αναπαράγεται κάθε φορά που ένας άνθρωπος των γραμμάτων και των τεχνών κάνει χοντρό φάουλ. Απόψεις επί απόψεων και μανιφέστα επί μανιφέστων ξεδιπλώνονται σε κάθε γωνία του ίντερνετ –και σχεδόν πάντα- για να δικαιολογήσουν ή/και να υποστηρίξουν τον σφάλλοντα.  Μπορεί όμως να λειτουργήσει κάτι τέτοιο;

Γράφει ο Δημήτρης Φαληρέας

Ο Ανσέλμο χαιρέτισε ναζιστικά και φώναξε “White Pride”, ο Σπέισι παρενόχλησε ανήλικο (και μάλλον όχι μόνο έναν), ο Λουί (ο C.K.) αυνανιζόταν μπροστά σε γυναίκες χωρίς τη θέλησή τους, ο BD Foxmoore έκανε αισχρές δηλώσεις για το προσφυγικό, ενώ στα μη καλλιτεχνικά –αλλά και πάλι στη δημόσια σφαίρα, ο Τσ(ι)άρτας και η Βέφα παραληρούν στο Facebook, ο Γουάινσταιν παρενόχλησε το μισό θηλυκό Χόλιγουντ και τα παραδείγματα μόνο των τελευταίων δύο ετών γράφουν ένα άρθρο από μόνα τους. Αν θέλουμε να πάμε και πιο παλιά, τα πράγματα γίνονται πολύ πιο μαύρα, ο Πολάνσκι δεν μπορεί να πατήσει το πόδι του στις ΗΠΑ γιατί είναι παιδεραστής, ο Νταλί ήταν κολλητουμπίνι του Φράνκο, ο Πάουντ θιασώτης του Μουσολίνι, ο Λένον χτυπούσε την Όνο κατ’ εξακολούθηση και… βλέπετε που το πάω. Τεράστιοι καλλιτέχνες αναμφίβολα, έχουν αφήσει μια εξ’ ίσου μεγάλη κληρονομιά… αλλά. Το «αλλά» έχει σημασία. Για να εξετάσουμε όμως ένα τόσο λεπτό ζήτημα πρέπει να κάνουμε δύο βασικές διακρίσεις. Πρέπει να διαχωρίσουμε τα πολιτικά/κοινωνικά θέματα με τα σεξουαλικά και στην πρώτη κατηγορία, πρέπει να λάβουμε υπ’ όψιν μας το ιστορικό συγκείμενο.

Ξεκινώντας από τα περί συγκειμένου, η ιστορία της τέχνης, η επιστήμη δηλαδή που ασχολείται με την μελέτη των καλλιτεχνών και της παραγωγής τους, χρησιμοποιεί μια πληθώρα μεθοδολογικών εργαλείων, μέσα από τα οποία εξετάζει τις κοινωνικές, πολιτικές, οικονομικές κ.α. συνθήκες εντός των οποίων παράχθηκε το εκάστοτε έργο, αλλά και τον ίδιο τον καλλιτέχνη (που επίσης είναι προϊόν παρόμοιων συνθηκών). Φυσικά και παίζουν ρόλο πολλοί ακόμα παράγοντες και δεν είναι τόσο απλό. Το προσωπικό background, αλλά και η ανάγνωση του εκάστοτε καλλιτέχνη για τα προαναφερθέντα πεδία. Για παράδειγμα, οι ιταλοί φουτουριστές που αγκάλιασαν τον εθνικισμό πριν καν ξεσπάσει ο Α’ Π.Π, σε μία εποχή που αυτές οι ιδέες ήταν ευρέως αποδεκτές και διαδεδομένες σε βαθμό που κατάφεραν να διαλύσουν τη Β’ Κομμουνιστική Διεθνή για να πολεμήσουν, δεν μπορούν να συγκριθούν ούτε με τους Sex Pistols και τον Lemmy του ’70 που μόστραραν ναζιστικά memorabilia σαν μία ακόμη αντίδραση στην κυρίαρχη κατάσταση και τη χρυσή εποχή του καπιταλισμού, ούτε με τον Anselmo του σήμερα που έχει τατουάζ-σβάστικα γνωρίζοντας που ώθησε την ανθρωπότητα αυτή η ιδεολογία. Παρόμοιες πράξεις σε διαφορετικό πλαίσο= διαφορετική ανάγνωση.

Το ζήτημα του διαχωρισμού έργου-καλλιτέχνη όμως παραμένει πολύπλοκο ακόμα και μετά από αυτό το φίλτρο. Όσο κι αν μπορούμε να καταλάβουμε και να «συγχωρέσουμε» τα ατοπήματα των φουτουριστών, πρέπει να κατανοήσουμε ότι ο εθνικισμός ήταν βασικό συστατικό των θεωριών τους για την τέχνη αλλά και την κοινωνία. Οραματίζονταν έναν κόσμο αέναης κίνησης, μοντερνισμού, βιομηχανοποίησης και διαρκούς πολέμου (ως κινητήριος δύναμη της τεχνολογικής προόδου) και ο εθνικισμός ήταν ένα εργαλείο που έκριναν ότι ωθούσε το λαό προς τα εκεί. Οι θεωρίες της τέχνης που ασπάζεται ο δημιουργός βρίσκουν έδαφος κυρίως στα έργα τέχνης, όχι μόνο στα κεφάλια τους.

[Ο πίνακας «Επανάσταση» (1911) του ιταλού φουτουριστή Λ. Ρούσολο]

Αποκόπτοντας αυτά τα έργα τέχνης από τους δημιουργούς τους και την ιδεολογία τους, κλείνουμε τα μάτια σε ένα από τα βασικότερα στοιχεία του –και σε τελική ανάλυση δε δίνουμε βάση σε αυτό που ονομάζουμε «νόημα» του έργου. Αντίστοιχα, αν αποκόψουμε την Γκερνίκα/Γκουέρνικα του Πικάσο από την κομμουνιστική ιδεολογία και οργάνωσή του, την στάση του στον Ισπανικό Εμφύλιο και την αντίθεση του στη χούντα του Φράνκο, δεν μας μένει κάτι. Ακόμα και αν πραγματευόταν γενικά και αόριστα «τη φρίκη του πολέμου» -που δεν το κάνει, αντιθέτως βάζει συγκεκριμένο στίγμα- δεν μπορούμε να τη διαχωρίσουμε από την πολιτική στάση του καλλιτέχνη. Μπορεί κάποιος να υποστηρίξει στα σοβαρά ότι Τα Πάθη του Χριστού (2004) και η απεικόνιση των Εβραίων ως βασικών υπευθύνων για τη σταύρωση του Ιησού, δεν έχει σχέση με τον γνωστό αντισημιτισμό του σκηνοθέτη της ταινίας, Μελ Γκίμπσον;

Η ιστορία της τέχνης μας βοηθάει να μάθουμε τόσο για τα αγαπημένα μας έργα και τους δημιουργούς τους, όσο και για την κοινωνία που τα γέννησε και τα αξίωσε. Απαξιώνοντας τις συνθήκες και τις διεργασίες (προσωπικές ή μη) που παρήγαγαν, απαξιώνουμε και το παράγωγο. Είτε είναι πίνακας, είτε είναι τραγούδι, είτε είναι οτιδήποτε. Άλλωστε, απογυμνώνοντας ένα έργο τέχνης από το συγκείμενο, την ιστορικότητα και την ουσιαστική εμπλοκή του καλλιτέχνη, ακυρώνουμε την ίδια την έννοια της τέχνης από το έργο. Αυτό που μένει είναι σκέτα υλικά χωρίς καμία ιδιότητα και νοηματοδότηση, μια ολόκληρη επιστήμη ακυρωμένη και μια κενή και ανούσια αισθητική.

 

[Ας μη βάλουμε καν στην εξίσωση το Varg Vikernes (Burzum). Νεοναζί, σατανιστής, δολοφόνος και εμπρηστής πολιτιστικής κληρονομιάς (φωτό από τη δίκη του το 1993-1994)]

Το δεύτερο επίπεδο, το σεξουαλικό, είναι διαφορετικό μα ακόμα πιο ξεκάθαρο. Κατ’ αρχάς και αυτό έχει σημασία για το έργο του καλλιτέχνη, ως βίωμα. Είτε σα σεξουαλικότητα, είτε σαν εμπειρίες, συχνά αντικατοπτρίζονται, αλλά και μας προσφέρουν παρόμοιες πληροφορίες με αυτές που ανέφερα προηγουμένως. Γιατί; Επειδή όπως πολύ σωστά μου υπέδειξε ένας φίλος, στην κοινή συνείδηση το «σεξουαλικό», όπως και το «καλλιτεχνικό» πηγάζουν από το ίδιο κομμάτι. Τις πιο βαθιές επιθυμίες και ανησυχίες ενός ανθρώπου. Δε γίνεται ο Ίθαν Καθ (Crystal Castles) να έβγαζε την ψυχούλα του όταν έγραφε τραγούδια, αλλά όχι όταν βίαζε την Άλις Γκλας.

Κάποιοι διαφωνούν όσον αφορά τους ηθοποιούς. Υποστηρίζουν ότι εφ’ όσον δεν είναι άμεσα δημιουργός, όπως ένας ζωγράφος, ένας μουσικός, ένας λογοτέχνης κ.ο.κ, τότε δεν εμπλέκεται στη δουλειά του. Ίσως να έχουν δίκιο σε αυτό, αλλά το πρόβλημα δεν είναι το έργο και η κληρονομιά του, το πρόβλημα είναι το υποκείμενο. Ναι, η δισκογραφία των Pantera και των Down είναι μνημειώδης και κανείς δεν το αμφισβητεί, ο Anselmo όμως αποδείχθηκε νεοναζί. Τι κάνεις τώρα; Ναι, ο Σπέισι είναι εξαιρετικός ηθοποιός, αλλά νομίζω συμφωνούμε όλοι ότι είναι απαράδεκτος ο βιασμός 14χρονων –άσε που κάνει το American Beauty πολύ πιο creepy από ό,τι ήδη είναι. Είτε είναι ηθοποιός, είτε υψηλόβαθμος στην Καθολική Εκκλησία, είτε φαναρτζής, είναι ένας απαράδεκτος άνθρωπος και τελειώνει εκεί η κουβέντα. Η δικαστική οδός είναι κάτι άλλο και είναι ένα χωράφι που δε γνωρίζω πολλά οπότε δεν το πιάνω, σίγουρα όμως όταν ένας άνθρωπος με τέτοιο ενεργητικό, συνεχίζει σε μια θέση προβολής, δημοσιότητας, ισχύος και πλούτου, είναι μια επικίνδυνη κατάσταση. Μπορεί να περάσει αντί για το μήνυμα της –ενδεχομένως ειλικρινούς- μεταμέλειας, το μήνυμα του «ό,τι και να κάνεις, αν είσαι διάσημος και φραγκάτος, δε σε αγγίζει τίποτα». Η ίδια λογική δηλαδή που κράτησε το σκάνδαλο του 2001 με την παιδεραστία στην Καθολική Εκκλησία και τις συγκαλύψεις από το να γνωστοποιηθεί νωρίτερα, αλλά και να τιμωρηθούν οι ένοχοι.

 

[22/1/2016: Ο τραγουδιστής των Down, Phil Anselmo χαιρετάει ναζιστικά αφού έχει φωνάξει “White Power” στη σκηνή του Dimebash 2016 στην Καλιφόρνια]

Φυσικά και υπάρχει η πιθανότητα κάποιες από όλες τις κατηγορίες του τελευταίου έτους να είναι μπαρούφες, είτε σα γεγονότα, είτε σαν πρόσθεση στους αριθμούς. Αυτή όμως είναι μια επικίνδυνη λογική για να ακολουθήσουμε. Όλες οι περιπτώσεις αξίζουν να ακουστούν και σίγουρα όσες ελέγχονται στοιχειωδώς να φέρουν τoν αντίστοιχο αποκλεισμό τόσο από τον καλλιτεχνικό κύκλο (βλ. οι Down δεν εμφανίζονται πλέον σε φεστιβάλ, ενώ ο Σπέισι έχασε τις τρέχουσες δουλειές του σε ταινίες και σειρές κι ας έγινε για λόγους εικόνας), όσο και από εμάς τους αποδέκτες/καταναλωτές, να μην τους συντηρούμε με τα χρήματά και τη στήριξή μας. Το αυτονόητο που θα κάναμε δηλαδή, αν στο εδώλιο δεν ήταν ο αγαπημένος μας μουσικός/ ζωγράφος/ ποιητής/ ηθοποιός, αλλά ο τύπος που έχει το ψιλικατζίδικο στη γωνία.

Δημήτρης Φαληρέας

Αρχισυντάκτης

back to top

Comments

release athens iggy pop breakroom

AGENDA

No event in the calendar
March 2019
Mon Tue Wed Thu Fri Sat Sun
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31